Bu yazıyı bir müşteri yorumu yazdırdı. Çarkıfelek paylaşımımızın altına şöyle bir soru geldi: “Yeniliyor mu? Faydası nedir acaba? Benim bahçemde var”. Tek cümlede üç ayrı şey var, ve en önemlisi sonuncusu: kişi bitkiyi tanıyor ama meyvesinin yenen bir şey olduğunu bilmiyor.
Kısa cevap şu: “passiflora” bir cins adıdır, tek bir bitki değil. Türkiye'deki bahçelerde süs bitkisi olarak yetişen çarkıfelek ile pazarda meyvesi satılan çarkıfelek, aynı cinsin farklı iki türüdür. İkisine de Türkçede “çarkıfelek” dendiği için karışıklık çıkıyor.
Aynı isim, iki ayrı bitki
Bahçelerdeki süs çarkıfeleği — Passiflora caerulea
Türkiye'de çitlerde, balkonlarda ve bahçe duvarlarında en sık görülen tür budur. İngilizcede “blue passion flower”, yani mavi çarkıfelek denir. Çiçeği yaklaşık 8 cm genişliğinde, beyaz zeminde mavi-mor taç filamentleriyle son derece dikkat çekicidir; yazdan sonbahara çiçek açar.
Çiçekten sonra yaklaşık 4 cm boyunda, oval ve turuncu meyveler oluşur. Kraliyet Baharımcılık Derneği'nin (RHS) tür kaydı bu meyveler için şöyle der: yenebilir, ancak özellikle lezzetli değildir. Yani bahçenizdeki bitkinin meyvesi zehir değil — sadece tatmin edici bir meyve değil. Zaten çoğu kişinin onu meyve olarak düşünmemesinin sebebi de bu.
Meyvesi için yetiştirilen çarkıfelek — Passiflora edulis
Ticari olarak en yaygın yetiştirilen yenebilir tür budur. Mor veya sarı kabuklu, yumruk boyutundan biraz küçük, içi jel kıvamında sarı-turuncu pulpla ve yenebilir çekirdeklerle dolu meyveler verir. Tadı belirgin şekilde ekşi-tatlı ve aromatiktir.
Gazipaşa'daki bahçemizde yetiştirdiğimiz çarkıfelek bu türdür. Yani ürün sayfamızda gördüğünüz meyve ile duvarınızdaki sarmaşığın meyvesi aynı şey değildir.
Pratik ayırt etme: neye bakmalı?
| Süs çarkıfeleği (P. caerulea) | Meyve çarkıfeleği (P. edulis) | |
|---|---|---|
| Çiçek | Beyaz zemin, mavi-mor filamentler | Beyaz zemin, mor-beyaz filamentler |
| Meyve boyu | Yaklaşık 4 cm | Belirgin şekilde daha büyük |
| Meyve rengi | Turuncu | Mor veya sarı |
| İçi | Az, sulu, tatsıza yakın | Bol, jel kıvamında, aromatik |
| Olgunlukta kabuk | Düz kalır | Kırışır |
Son satır en kullanışlı ipucudur: meyve çarkıfeleğinde kırışık kabuk bozulma değil, olgunluk işaretidir. Bunu ayrı bir yazıda anlattık: Çarkıfelek Olgun Olduğu Nasıl Anlaşılır? Kırışık Kabuk Ne Demek?
“Benim bahçemde var” diyorsanız
Büyük ihtimalle elinizdeki P. caerulea'dır; Türkiye'de süs olarak satılanın ezici çoğunluğu odur. Meyvesi turuncu ve küçükse, kabuğu olgunlukta kırışmıyorsa, muhtemelen süs türüyle karşı karşıyasınız.
Genel bir mutfak kuralı olarak: türünü kesin bilmediğiniz bir bitkinin meyvesini yemeyin. Olgunlaşmamış meyveler ve bitkinin yaprak, sap gibi diğer kısımları yenmek için değildir. Emin değilseniz bir bahçıvana veya ziraat mühendisine sormak en sağlam yoldur.
Başka çarkıfelek türleri de var mı?
Evet, Passiflora cinsi çok geniştir ve yüzlerce tür içerir. Bunlardan sadece birkaçı ciddi anlamda meyvesi için yetiştirilir. Passiflora quadrangularis (dev granadilla) bunlardan biridir, ancak tropik kuşak dışında nadiren meyve tutar. Pratikte, Türkiye'de meyvesi için ciddiye alınan tür P. edulis'tir.
Sık sorulan sorular
Çarkıfelek ile passiflora aynı kelime mi?
Pratikte evet — “passiflora” Latince cins adı, “çarkıfelek” ise Türkçe karşılığıdır. Sorun ikisinin farklı olması değil, her ikisinin de hem süs türü hem meyve türü için kullanılmasıdır.
Bahçemdeki süs çarkıfeleğinin meyvesini yiyebilir miyim?
P. caerulea meyvesi RHS kaydına göre yenebilir ancak lezzetli değildir. Türünden emin değilseniz yemeyin.
Süs çarkıfeleğim neden meyve vermiyor?
Meyve tutumu tozlaşmaya, yaşa, budamaya ve iklime bağlıdır. Çiçek açan her sarmaşık her yıl meyve tutmaz.
Meyve çarkıfeleği Türkiye'de yetişir mi?
Akdeniz sahil kuşağında yetişiyor. Bizim bahçemiz Antalya Gazipaşa'da; üretimimizi Üretim Sürecimiz sayfasında anlatıyoruz.
Kısaca
- Passiflora bir cins adıdır; altında yüzlerce tür vardır.
- Bahçelerdeki yaygın süs türü P. caerulea; meyvesi küçük, turuncu ve lezzetsizdir.
- Meyvesi için yetiştirilen tür P. edulis; mor veya sarı kabuklu ve aromatiktir.
- Olgunlukta kabuğun kırışması meyve türünün belirgin işaretidir.
- Türünü bilmediğiniz meyveyi yemeyin.
Gazipaşa'daki bahçemizde yetişen yenebilir çarkıfelek için Çarkıfelek (Passiflora) ürün sayfamıza bakabilirsiniz.
Bilgi kaynakları: RHS — Passiflora caerulea; RHS — Edible passion flowers.